Vừa là một mốc thời gian — Vũ Trọng Phụng mất 13/10/1939, tại thời điểm truyện đã chín năm — vừa là lời tự thú của người nói. Hoàng đứng giữa năm 1948 và với tay lấy thể loại của năm 1936 để xử lý thời cuộc: trào phúng, nhìn từ trên xuống, đối tượng là cái lố lăng của đám mới nổi. Nguyên liệu anh đã nhặt sẵn — ông chủ tịch nhất định bắt đàn bà phải là "thị", anh thanh niên đọc vẹt, các bố tự vệ hỏi giấy ba lượt.

Nhưng Vũ Trọng Phụng chĩa ống kính vào kẻ trục lợi một trật tự đang lên; Hoàng chĩa đúng ống kính ấy vào người đang gánh một cuộc kháng chiến. Cùng một thấu kính, lệch nhau một thời đại — đó chính là căn bệnh mà nhan đề truyện gọi tên.

Ở đây Vũ Trọng Phụng nói bằng giọng của chính mình, và nói quá tay hơn cả bác sĩ Joyeux. Chẩn đoán luân lý mà một bác sĩ thuộc địa đưa ra được nhà văn bản xứ tiếp nhận rồi tự quất mạnh hơn — khác với Số đỏ, nơi ông lật cùng một logic thành trò hề qua nhân vật Xuân Tóc Đỏ.

Vũ Trọng Phụng gật đầu tán thành đoạn văn của Joyeux mà không một dấu mỉa mai, dù bản thân ông cũng là mẫu người bị đoạn văn ấy nhắm tới: dân nghèo thành thị sống bằng "nghề nghiệp mới" là viết báo, không sản nghiệp, không khoa bảng. Sự nước đôi này cho thấy chẩn đoán thuộc địa cộng hưởng với chính chủ nghĩa đạo đức của nhà văn, dù ông vẫn có lúc nhìn thấu màn kịch của bộ máy vệ sinh thuộc địa.