Thì ra người mình thua kém đủ mọi đường. Mấy nghìn năm rồi mà đến cả bọn làm đĩ cũng vẫn không biết làm đĩ cho nên thân!
Câu phản ngữ mỉa mai đúng thương hiệu Vũ Trọng Phụng, thốt ra ngay sau khi trường học duy nhất dạy bằng thơ tiếng Việt cho đàn bà nghèo bản xứ hóa ra là "trường dạy làm đĩ cho hợp vệ sinh". Tầng mỉa nằm ở chỗ: chính sách ngu dân của thực dân đã tạo ra nạn mù chữ, rồi thực dân lại phải dùng thơ — di sản văn hóa mà chính sách ấy không xóa nổi — để vá lại hậu quả của mình.
Những con số ấy thừa cái hùng hồn để ta biết rằng chúng ta “tiến hóa” nhanh chóng lắm vậy ôi!
Chữ "tiến hóa" bị bỏ trong ngoặc kép là toàn bộ đòn châm biếm: đây là từ khóa của diễn ngôn khai hóa thuộc địa, được VTP mượn nguyên xi rồi gắn vào đúng chỗ nó phơi bày sự trớ trêu — cái "tiến hóa" duy nhất đo đếm được qua con số là tốc độ tăng trưởng của nạn mại dâm. Ông không cần bình luận thêm, chỉ cần đặt chữ này cạnh phép tính vừa làm.
Hà Nội, kể về đủ mọi phương diện, liệu có “to” bằng một phần mười của Paris không?
Câu hỏi tu từ được thiết kế sẵn câu trả lời "không" — không ai tin Hà Nội thuộc địa "to" bằng 1/10 kinh đô Paris. Nhưng chính cái khung so sánh bất cân xứng ấy là đòn bẩy: nếu Hà Nội nhỏ hơn Paris rất nhiều lần mà tỷ lệ mại dâm vẫn xấp xỉ, thì "thành tựu" đo được rõ nhất của công cuộc khai hóa hóa ra là mật độ bán dâm, chứ không phải điều gì khác.
Nào! Chúng ta thử làm một cái tính chơi
Cụm "cái tính chơi" tự nó đã là một trò chơi chữ: VTP mời độc giả cùng "làm tính" như một trò tiêu khiển, trong khi phép tính ấy sắp phơi ra một sự thật tàn nhẫn về thân phận thuộc địa. Giọng đùa cợt, thân mật ("Nào!") là vỏ bọc cho một lập luận thống kê nghiêm túc — kỹ thuật quen thuộc của VTP: nói chuyện nặng bằng giọng nhẹ.
Lê Thăng, luật khoa tiến sĩ, con đĩ đánh bồng
Đây là đòn báo chí kinh điển của Phong Hóa/Ngày Nay: nối dài tấm danh thiếp khoe học vị của Lê Thăng bằng bốn chữ "con đĩ đánh bồng" — tên một điệu múa hội làng (trai giả gái đeo trống bồng). Nhịp câu y hệt cách liệt kê phẩm hàm nên càng đọc trang trọng càng buồn cười; đòn này không nói gì sai, chỉ xếp hai thứ cạnh nhau và để độ vênh tự lộ ra — đúng nguyên lý hài mà chính Vũ Trọng Phụng hay dùng.
Thì ra trong làng mại dâm mà cũng có kẻ chủ trương “Nghệ thuật vị nghệ thuật”!
Virgitti "nghiệm ra" rằng đa số phụ nữ làm đĩ chỉ vì thích, không vì đói — câu này rút hẳn yếu tố kinh tế ra khỏi bài toán, biến vấn đề cơ cấu (do chính quyền vận hành) thành vấn đề bản tính của nạn nhân. VTP đẩy logic ấy đến chỗ lố bịch bằng phép suy diễn giả vờ nghiêm túc: nếu làm việc gì đó không vì tiền mà chỉ vì yêu chính việc ấy là l'art pour l'art, thì đây là "mại dâm vị mại dâm". Mũi tên bắn trúng hai đích: viên Đốc lý, và phe "nghệ thuật vị nghệ thuật" trong cuộc tranh luận văn học 1935–36 — hai mệnh đề cùng cấu trúc, cùng phủ nhận cái nền kinh tế bên dưới hành vi, và cùng chỉ có thể thốt ra từ miệng người không bao giờ phải đói.
cứ ba mươi lăm người lương thiện lại có một người thường nhật sinh sống bằng sự gieo rắc vi trùng hoa liễu
"Cái tính chơi" đem con số so với Paris để kết luận mỉa mai: Hà Nội "gần được một phần mười" Paris về mật độ mại dâm dù nhỏ hơn nhiều lần. Chữ "tiến hóa" (trong ngoặc kép ở câu ngay sau) là diễn ngôn khai hóa bị bẻ ngược — thành tựu đo được rõ nhất của công cuộc khai hóa hóa ra là mật độ mại dâm, không phải gì khác.