Cái chính sách ngu dân đã đắc thắng một cách hoàn toàn.
Câu kết luận trần trụi của Vũ Trọng Phụng khẳng định nạn mù chữ không phải tai nạn lịch sử mà là thành quả có chủ đích của chính sách cai trị. Chính cái "thắng lợi" này về sau buộc nhà nước phải quay lại dùng vần điệu dân gian (như tờ Phong tình ca khúc trong Lục xì) để len lỏi vào đầu óc những người mà chính nó đã cố tình không dạy cho biết chữ.
cho nên Chính phủ đã đặc biệt ân thưởng cho hai ngài hai cái đệ ngũ đẳng Bắc đẩu bội tinh!
Huân chương Bắc Đẩu bội tinh (Légion d'honneur) — biểu tượng cao quý bậc nhất của nhà nước bảo hộ — được quan toàn quyền đem ban thưởng cho Xuân Tóc Đỏ và ông bầu Văn Minh vì công trạng duy nhất là đã thua nhà vô địch quần vợt nước Xiêm. Sự lệch pha giữa tầm vóc của tấm huân chương và sự tầm phào của "chiến công" thua trận là một cú trào phúng trực diện: bộ máy vinh danh của thực dân, khi soi vào một xã hội thuộc địa hình thức, tưởng thưởng cho bất cứ điều gì miễn là phục vụ được vở kịch văn minh giả tạo và thể diện quốc gia.
Thì ra người mình thua kém đủ mọi đường. Mấy nghìn năm rồi mà đến cả bọn làm đĩ cũng vẫn không biết làm đĩ cho nên thân!
Câu phản ngữ mỉa mai đúng thương hiệu Vũ Trọng Phụng, thốt ra ngay sau khi trường học duy nhất dạy bằng thơ tiếng Việt cho đàn bà nghèo bản xứ hóa ra là "trường dạy làm đĩ cho hợp vệ sinh". Tầng mỉa nằm ở chỗ: chính sách ngu dân của thực dân đã tạo ra nạn mù chữ, rồi thực dân lại phải dùng thơ — di sản văn hóa mà chính sách ấy không xóa nổi — để vá lại hậu quả của mình.
Ê chệ! Ê chệ!
Tiếng la ó đồng loạt khi bài thơ vệ sinh đi đến đoạn hướng dẫn khám bệnh cụ thể — giới hạn của phép mượn văn hóa dân gian lộ ra ngay lập tức. Nhà nước thuộc địa lấy được cái vỏ (lục bát, cây đàn nguyệt, bóng trăng) nhưng không thể khiến cái ruột (nội dung y tế trần trụi) được tiếp nhận êm xuôi qua cùng kênh ấy: vần điệu là phương tiện của người dân, không phải của người dân bất kể nội dung gì rót vào.
Vì nỗi đa số bọn kỹ nữ là không biết một chữ nào cả nên nhà nước phải mượn đến Nàng Thơ để bọn ấy có thể học truyền khẩu mà thuộc lòng được
Câu này của bác sĩ Joyeux là chìa khóa của cả nghịch lý: chính quyền thuộc địa, khi cần dạy vệ sinh cho gái mại dâm mù chữ, không in tờ rơi văn xuôi mà phải "mượn" thể thơ — thứ duy nhất một đám người không biết một chữ nào vẫn có thể học và nhớ. Mù chữ và mù văn hóa ra là hai chuyện khác nhau: chữ viết có thể vắng, nhưng năng lực tiếp nhận và ghi nhớ bằng vần điệu thì không. Ngay cả bộ máy cai trị cũng phải quy hàng trước sự thật ấy.
nhân tình của các quý quan
Chi tiết này ở một chương khác của thiên phóng sự lộ ra cấu trúc quyền lực giấu sau định chế lục xì: gái lục xì có giấy, có nhà, có xe, làm nhân tình cho "các quý quan" — nhưng chỉ đàn bà bị khám bệnh và giam giữ, còn những người đàn ông mua dâm, kể cả quan chức, thì không ai đụng tới. Vệ sinh công cộng, trên danh nghĩa áp dụng cho cả hai giới, trên thực tế chỉ nhắm vào một giới.
Những con số ấy thừa cái hùng hồn để ta biết rằng chúng ta “tiến hóa” nhanh chóng lắm vậy ôi!
Chữ "tiến hóa" bị bỏ trong ngoặc kép là toàn bộ đòn châm biếm: đây là từ khóa của diễn ngôn khai hóa thuộc địa, được VTP mượn nguyên xi rồi gắn vào đúng chỗ nó phơi bày sự trớ trêu — cái "tiến hóa" duy nhất đo đếm được qua con số là tốc độ tăng trưởng của nạn mại dâm. Ông không cần bình luận thêm, chỉ cần đặt chữ này cạnh phép tính vừa làm.
Hà Nội, kể về đủ mọi phương diện, liệu có “to” bằng một phần mười của Paris không?
Câu hỏi tu từ được thiết kế sẵn câu trả lời "không" — không ai tin Hà Nội thuộc địa "to" bằng 1/10 kinh đô Paris. Nhưng chính cái khung so sánh bất cân xứng ấy là đòn bẩy: nếu Hà Nội nhỏ hơn Paris rất nhiều lần mà tỷ lệ mại dâm vẫn xấp xỉ, thì "thành tựu" đo được rõ nhất của công cuộc khai hóa hóa ra là mật độ bán dâm, chứ không phải điều gì khác.
Tại Paris, số gái mại dâm do Sở Cảnh sát xướng kỹ (Police des Moeurs)
VTP đối chiếu con số Hà Nội với chính kinh đô của mẫu quốc, dùng thước đo của người Pháp (cảnh sát Paris) để đo ngược vào xã hội Pháp. So sánh 1937 cho thấy Hà Nội chỉ bằng khoảng 1/16 dân số Paris nội thành, nhưng tỷ lệ mại dâm trên đầu người lại vượt Paris — nghịch lý mà chính VTP gài sẵn rồi im lặng để độc giả tự cộng.
Ấy đó là lời bình phẩm của một người Pháp, mà lại một người Pháp thượng lưu, mà lại một viên quan đầu tỉnh
VTP điểm huyệt ngay sau khi trích lời Virgitti than thở về đức hạnh phụ nữ An Nam suy đồi: viên thị trưởng của chính thành phố vận hành nhà lục xì lại đi than về đạo đức của những người đàn bà mà bộ máy của ông ta quản lý. Câu "làm đĩ vì thích làm đĩ" đặt ở trang đầu đóng vai một lời giải thích sang trọng được trưng ra trước, để mấy trăm trang sự thực phía sau (cái đói, đồng lương con sen, chuyện cưỡng hiếp) lặng lẽ nghiền nát nó — chữ ký kết cấu quen thuộc của phóng sự Vũ Trọng Phụng.
cứ ba mươi lăm người lương thiện lại có một người thường nhật sinh sống bằng sự gieo rắc vi trùng hoa liễu
"Cái tính chơi" đem con số so với Paris để kết luận mỉa mai: Hà Nội "gần được một phần mười" Paris về mật độ mại dâm dù nhỏ hơn nhiều lần. Chữ "tiến hóa" (trong ngoặc kép ở câu ngay sau) là diễn ngôn khai hóa bị bẻ ngược — thành tựu đo được rõ nhất của công cuộc khai hóa hóa ra là mật độ mại dâm, không phải gì khác.
sự tuyên bố ấy chẳng danh giá gì - thì ông đã lấy con số ấy ở biên bản của một sở mà sự đó là khiến ta có thể tin được: Sở Liêm Phóng
Cú mỉa hai lưỡi: con số 5.000 đáng tin chính vì nó ra từ sở mật thám — cơ quan duy nhất của chế độ đếm không sót ai. Lời khen độ chính xác đồng thời là lời tố cáo bản chất của bộ máy cai trị: thứ được thống kê kỹ nhất về người đàn bà nghèo không phải là sức khỏe hay việc làm của họ, mà là hồ sơ truy bắt họ.
ít ra cũng có năm nghìn gái sống về nghề mại dâm
Lục xì không mở đầu bằng cảnh nhà lục xì mà bằng một trích dẫn: lời viên Đốc lý H. Virgitti trả lời phỏng vấn báo La Patrie Annamite — tờ báo tiếng Pháp thân chính quyền, viết cho độc giả thượng lưu. VTP nhấc nguyên khối lời nói "an toàn" ấy ra khỏi sân nhà của nó, đặt vào trang đầu thiên phóng sự tiếng Việt cho độc giả bản xứ. Trong khung mới này, từng chữ của viên quan cai trị tự trở thành bằng chứng chống lại chính ông ta — không cần bịa lời cho kẻ quyền thế, chỉ cần trích dẫn đúng chỗ.
Đọc sách nghe tưởng chừng là việc quen thuộc và phức tạp vô cùng đối với nhiều người mà lại trở nên đơn giản đến không tưởng với cách diễn tả sâu sắc qua từng câu chuyện của tác giả Phan Thanh Dũng.