Cuốn tiểu thuyết về khoa cử mở đầu không phải bằng một người đọc sách — mà bằng cả làng đi đắp đường.

Chương 1: mấy trăm con người vác mai, thuổng, xẻng, cuốc ra san đường, giẫy cỏ, quét rác từ đầu địa phận trở về; rồi kéo về dựng rạp, bắt lợn, làm "năm sáu chục mâm" ăn một lượt. Cả guồng máy ấy vận hành để đón một ông nghè mới đỗ về làng.

Nếu bạn vừa đọc Việc làng thì cảnh này quen đến giật mình: cùng những "người làm giúp", cùng ông trưởng họ điều động mà tác giả ví "không kém tiếng hò của ông đại tướng đứng đầu ba quân", cùng tiếng lợn kêu ì éc ngoài vườn.

Hai cuốn viết cách nhau một năm (Lều chõng 1939, Việc làng 1940) và là hai nửa của một đề tài: cái đình làng nhìn từ dưới lên — ai è cổ đóng góp — và nhìn từ trên xuống — ai được ngồi chiếu trên.

Chỗ nối chính là ông nghè. Cả Việc làng là chuyện người ta bán trâu bán ruộng để mua một chỗ ngồi giữa đình. Lều chõng kể con đường chính danh để có chỗ ngồi ấy. Và cho thấy nó cũng hỏng.

("Chạ" là tiếng cổ chỉ cả làng, cả cộng đồng dân cư.)

Bốn chữ, và là bản lề của cả truyện.

Đặt vào đúng chỗ của nó thì mới thấy hết: ngay trước đó nhân vật đang tưởng tượng những người đàn bà nhàn nhã "ngả mình trên những cái ghế xích-đu nhún nhảy", họ sẽ đọc văn mình, sẽ yêu mình, sẽ "gửi cho Ðiền những bức thư xinh xinh ướp nước hoa". Rồi "Những tiếng gắt gỏng ở trong nhà lại đưa ra."

Câu tiếp mới là chỗ Nam Cao ra đòn: "Ðiền cúi mặt, bẽn lẽn như bị bắt gặp làm việc xấu." Không phải bị quấy rầy — mà bị bắt quả tang. Mơ mộng, trong truyện này, được xếp cùng loại với một hành vi đáng xấu hổ, và người mơ tự biết điều đó trước cả khi truyện nói ra.

Đáng chú ý: trăng không thay đổi gì cả. Cái mất đi là điều kiện để thấy nó đẹp — sự im lặng. Vẻ đẹp ấy không nằm trong trăng, nó nằm trong việc không nghe thấy tiếng nhà mình.

Cả cơ chế của truyện nằm gọn trong một phép tính sai.

Vài dòng trước, giá thật đã được nói ra: bảy hào một cái, tức chưa đầy ba đồng cả bộ. Ở đây nhân vật tự dựng lại giá: không biết giá thì "đoán chừng mua mới thì cũng đắt", mỗi chiếc "ba bốn đồng", thành ra "ngót hai chục bạc" — gấp bảy lần. Rồi kết luận đắc ý: "Xóm Ðiền cũng chả nhà nào có những đồ đạc đắt tiền như thế."

Đây chính là thao tác mà cuối truyện sẽ bị gọi tên là ánh trăng lừa dối, nhưng thực hiện trên một cái ghế thay vì trên một cảnh đời. Nam Cao đặt nó ở trang đầu, trước khi có bất cứ chữ nào về trăng, về thơ, về nghệ thuật. Người quen tô đẹp sự thật thì tô cả bộ ghế gãy của mình — và nghề văn chỉ là chỗ cái tật ấy được gọi bằng tên sang trọng.

Câu hé lộ cấu trúc thật của truyện: Đời thừa không có cốt truyện, nó có một vòng lặp.

Chu trình đầy đủ nằm ngay đoạn này: uống say → về nhà dọa đuổi cả nhà → sáng hôm sau "bẽn lẽn kêu mình đã quá chén hôm qua" → xin lỗi, "hôn hít các con như một người cha tốt" → "tuyên bố từ giờ chừa rượu và giữ được khá lâu" → "nhưng rồi lại uống và say như lần trước". Nam Cao viết hẳn ra rằng nó đã chạy nhiều vòng trước khi truyện bắt đầu.

Hệ quả cho cái kết: cảnh Hộ khóc bên võng, Từ ôm lấy đầu chồng — nếu đọc như một cuộc hòa giải thì đọc sai. Đó là pha xin lỗi của vòng lặp, đúng cái pha mà đoạn này đã báo trước là sẽ lặp lại. Truyện không kết thúc; nó dừng ở một điểm bất kỳ trên đường tròn.

Và chữ ghê nhất là "quen đi". Cái bị hỏng ở đây không phải một buổi tối, mà là ngưỡng chịu đựng của một người đàn bà.

Truyện có đúng hai đoạn tả mặt, và chúng là một cặp gương đặt ở hai đầu.

Mở truyện, Từ nhìn mặt Hộ: "Ðôi lưỡng quyền đứng sừng sững trên bờ hai cái hố sâu của má", "Cái mặt hốc hác ấy... trông khắc khổ đến thành dữ tợn. Từ thấy sợ..."

Kết truyện, Hộ nhìn mặt Từ: "Da mặt Từ xanh nhợt; môi nhợt nhạt; mi mắt hơi tim tím và chung quanh mắt có quầng, đôi má đã hơi hóp lại khiến mặt hơi có cạnh."

Ba điều rơi ra từ phép đối xứng ấy. Một, cùng một cái đói viết lên hai khuôn mặt — hố sâu của má bên này, má hóp bên kia — và Nam Cao không cần một chữ nào nói về nghèo. Hai, phản ứng thì ngược nhau: nhìn mặt chồng, Từ sợ; nhìn mặt vợ, Hộ khóc. Cùng một sự tàn tạ, ở người đàn ông thành mối đe dọa, ở người đàn bà thành đối tượng của lòng thương. Ba, điều kiện của cái nhìn: Từ nhìn Hộ ba lần khi hắn đang thức và không dám nói; Hộ chỉ nhìn kỹ được Từ khi Từ đang ngủ, lại còn phải "rón rén, đi chân không lại" và "cố thở cho thật khẽ". Hai vợ chồng chỉ nhìn được nhau vào lúc người kia không nhìn lại được.

Đây là cao trào của truyện — và nó là một câu bị nuốt xuống.

Kiểm kê sự kiện của Đôi mắt: một người đến thăm bạn, ngồi nói chuyện, đi thăm ba nhà không ai có mặt, về ăn khoai vùi, đi ngủ, nghe vợ chồng chủ nhà đọc Tam Quốc. Hết. Không xung đột, không biến cố, không ai thay đổi. Nam Cao thay căng thẳng cốt truyện bằng căng thẳng của việc biết mà không nói: suốt truyện Độ cân nhắc có nên mở miệng, rồi quyết định không.

Hệ quả kỹ thuật: người đọc thành nơi duy nhất câu ấy được nói ra.

VTP điểm huyệt ngay sau khi trích lời Virgitti than thở về đức hạnh phụ nữ An Nam suy đồi: viên thị trưởng của chính thành phố vận hành nhà lục xì lại đi than về đạo đức của những người đàn bà mà bộ máy của ông ta quản lý. Câu "làm đĩ vì thích làm đĩ" đặt ở trang đầu đóng vai một lời giải thích sang trọng được trưng ra trước, để mấy trăm trang sự thực phía sau (cái đói, đồng lương con sen, chuyện cưỡng hiếp) lặng lẽ nghiền nát nó — chữ ký kết cấu quen thuộc của phóng sự Vũ Trọng Phụng.

Thiên phóng sự mở đầu bằng trích dẫn về Maryse Choisy (nhà văn Pháp cải trang làm hầu phòng để viết phóng sự) và khép lại bằng trích dẫn về Rousseau — hai cái tên Pháp đóng khung tác phẩm như hai lời bảo lãnh. Mở đầu bảo lãnh cho phương pháp nhập vai như một thể loại báo chí nghiêm túc, kết thúc bảo lãnh cho tư cách của người viết: kẻ từng ở thân phận tôi đòi vẫn có thể là vĩ nhân.

Danh sách đồ cởi ra ở đây trùng khớp từng món với cảnh hóa trang mở đầu tác phẩm — người kể đóng vai đầy tớ rồi tháo vai, như đào kép ra chào khán giả sau vở diễn. Dấu ba chấm trước chữ "tử tế" là điểm nhấn: mặc lại quần áo của mình thì mới thành người tử tế, nghĩa là tử tế cũng chỉ là một bộ trang phục giai cấp, mua được bằng đúng cái áo lượt cái quần the. Chữ "tử tế" này từng bị chính con sen mài thành dao mỉa trong tác phẩm, nên khi người kể dùng lại nó ở câu kết, nó mang theo cả vết cứa ấy.