Bảng phân loại chính thức của xã hội làng xã — thứ mà mọi tiểu thuyết trong tủ sách này đều dựa vào nhưng không cuốn nào giải thích.

Sáu hạng, theo thứ tự từ trên xuống:

1. Chức sắc — người đỗ đạt (tiến sĩ, phó bảng, cử nhân, tú tài) hoặc có phẩm hàm
2. Chức dịch — chánh phó tổng, chánh phó lý, hương trưởng, trương tuần, và người bỏ tiền ra mua nhiêu, mua xã
3. Thí sinh, khóa sinh — người đỗ nhất nhị trường, hương sư, tổng sư
4. Lão hạng — từ 50–55 tuổi; từ 60 được miễn sưu dịch, gọi là lão nhiêu; cao nhất là tứ trụ (cụ cả, cụ hai, cụ ba, cụ tư)
5. Dân đinh — 13 đến 49 tuổi, "ra vai gánh vác phu phen tạp dịch"
6. Ti ấu — 6–7 tuổi đến 13–17 tuổi

Ba hạng đầu hợp lại gọi là quan viên hay hội tư văn — và Phan Kế Bính ghi rõ điều kiện: "Song phải đủ lễ khao vọng mới được dự hội, nếu không khao vọng thì cũng như người chân trắng mà thôi."

Đọc bảng này rồi quay lại Việc làng thì mọi thứ sáng ra. Người cày thuê trong Góc chiếu giữa đình bỏ hơn trăm bạc mua chân chức dịch ở hạng 2 — đúng cái mục "người có tiền bỏ ra mua nhiêu, mua xã" nằm ngay trong bảng phân loại chính thức. Việc mua bán ngôi thứ không phải tệ nạn phát sinh; nó được ghi vào định nghĩa.

Còn Tắt đèn: anh Dậu thuộc hạng 5, dân đinh. Đứa con bị bán thuộc hạng 6.

Cảnh mặc cả ở nhà Nghị Quế — và chỗ ghê nhất là ai đang nói.

Người mẹ phải tự rao giá con mình, rồi bị chê là đòi đắt. Bà Nghị định giá: một đứa con gái, "cho không cũng không đắt", đáng một đồng. Cả con chó cái và bốn con chó con: một đồng nữa.

Chị Dậu cãi — và cãi bằng số học: "một con chó cái, con đem ra chợ bán ít nhất cũng được đồng rưỡi. Còn bốn con chó con... thế nào cũng được năm hào một con. Vậy là tất cả đến ba đồng rưỡi, cụ cho một đồng thì thiệt con quá."

Đọc kỹ thì thấy điều Ngô Tất Tố không nói ra một chữ nào: đàn chó đắt hơn đứa con. Chó bốn con rưỡi tính ra ba đồng rưỡi; đứa bé bảy tuổi được một đồng. Người mẹ biết điều đó, tính ra được điều đó, và vẫn phải bán.

Và đây là chỗ ngòi bút sắc nhất: bà Nghị mặc cả bằng giọng làm phúc. "Ấy tôi cứ hay thương người thế đấy!... Người khác thì họ mặc kệ, ai hơi đâu!" Kẻ bóc lột trong Tắt đèn không tự thấy mình bóc lột — họ tin mình đang ban ơn.

Chân dung người đi thi mà không cần đỗ — và đây là chỗ khoa cử lộ ra chức năng thật.

Trần Đức Chinh ba mươi mấy tuổi, sức học "chưa chắc đã được bằng lớp trung tập", thuê người làm bài cả mấy kỳ. Đốc Cung phân tích: "Chắc nó chỉ cốt cắp quyển vào trường để gỡ cái tiếng 'con nhà gia thế' chứ gì? (nguồn dùng ngoặc kép)"

Tức là: anh ta đi thi không phải để đỗ, mà để có thể nói rằng mình đi thi. Cái được mua bằng ba chục quan không phải tấm bằng — mà là quyền không bị mang tiếng.

Đặt cạnh Việc làng thì thấy đây cùng một cơ chế, đổi mặt hàng. Ở đó người ta bán trâu bán ruộng mua một chỗ ngồi giữa đình; ở đây người ta bỏ tiền mua cái tư cách "có đi thi". Cả hai đều là mua thể diện bằng tiền mặt, và cả hai đều được cộng đồng định giá công khai.

Nam Cao ghi lại đúng cơ chế ấy ở thế hệ sau trong Trăng sáng: cha mẹ Điền "bán cả ruộng, vườn đi" cho con đi học với mục đích "con làm nên ông phán, ông tham để ấm thân". Cùng canh bạc, chỉ đổi từ chữ Hán sang chữ Tây.

Ba văn bản, ba tác giả, một quy luật: trong xã hội ấy, danh phận là hàng hóa, và nó luôn đắt hơn khả năng chi trả của người mua.

Câu trả lời cho câu hỏi mà người đọc hôm nay bật ra ngay: sao không kiện?

Đã có người kiện. "Nhưng không đổ." Lý do gói trong sáu chữ này, và đoạn sau giải thích vì sao kiện là vô vọng về mặt số học: "Mà nào họ có mất gì của nhà họ đâu? Tiêu hết bao nhiêu họ cứ đi vay, xong việc, họ lại bán cỗ mà trả. Chẳng những họ không lỗ vốn, có khi còn được lãi nữa."

Tức là kỳ dịch đánh kiện bằng chính tiền của người đi kiện. Thua kiện họ không mất gì; thắng kiện họ có lãi.

Đối chiếu với Xâu lòng thờ thì thấy rõ hơn nữa: ở đó một người nhà giàu, biết lý luật, quen tòa nọ sở kia, kiện từ huyện lên tỉnh sang tận Hà Nội, tốn gần nghìn bạc — và vẫn bị phạt. Người kể chuyện của chương ấy kết luận: "Huống chi như tôi, tiền không có… nếu bị kiện, mười phần chắc phải ngồi tù cả mười."

Pháp luật có tồn tại. Nó chỉ nằm ngoài tầm với về giá.

Phần chìm của truyện, và là phần đắt nhất về mặt xã hội: cái giá thật của một tấm bằng.

Hồ sơ nằm rải trong một đoạn. Cha mẹ "bán cả ruộng, vườn đi" cho con đi học, với mục đích rất cụ thể là "con làm nên ông phán, ông tham để ấm thân". Học xong thì hỏng ăn — "tạng yếu quá, không được nhận vào công sở". Rồi đến câu này, và những gì theo sau: các em không được đi học, không được ăn no; "Bố Ðiền bỏ nhà đi"; mẹ đi gồng thuê gánh mướn; những đứa con lớn đi ở bế em, đi ở chăn trâu, đi xin hoa chuối đội đi chợ xa bán "để kiếm vài xu ăn cho khỏi chết".

Một gia đình nông dân bán hết đất để đổi lấy một suất công chức, và mất trắng vì một lá khám sức khỏe. Bi kịch của Điền không bắt đầu ở chỗ anh ta không viết được — nó bắt đầu từ mấy sào ruộng đã bán.

Và chi tiết khép mạch ấy lại: vợ Điền "là một con nhà khá giả, lấy Ðiền vì Ðiền là người có học". Thị cũng đã mua đúng món hàng ấy, cũng bằng giá cao, và cũng lỗ.

Chi tiết hay nhất trong nửa đầu truyện: bộ ghế bị treo lên tường để không ai ngồi được.

Lý lẽ của người vợ rất chắc: "Mình có của thì mình phải giữ gìn" — khách nhà quê ngồi thì "mấy chốc mà vứt đi". Lý lẽ của người chồng cũng chắc, nhưng chắc theo kiểu khác: anh ta cười cái "tính bủn xỉn của đàn bà", rồi vẫn đồng ý, vì "bây giờ Ðiền chỉ là một kẻ ăn nhờ".

Một đồ vật được mua bằng bảy đồng lương bị quỵt, được định giá gấp bảy lần giá thật, rồi bị treo lên móc để giữ nguyên giá trị tưởng tượng ấy. Cái ghế không còn dùng để ngồi; nó dùng để chứng minh chủ nhà là người có học. Và mỗi tối trăng, nó lại được hạ xuống — không phải để tiếp khách, mà để cả nhà ngồi ngắm trăng. Vật vô dụng chỉ có công dụng trong những giờ mơ mộng: cùng một quy luật với thứ nghệ thuật mà truyện sắp đem ra xử.

Cả nền kinh tế của gia đình này gói trong một câu, và cách chấm câu chính là nội dung: bốn khoản, ngăn bằng dấu ba chấm, như người ta đếm trên đầu ngón tay và đuối dần.

Thang bậc rất chính xác. Tiền nhà là chỗ ở. Tiền giặt là còn giữ được vẻ ngoài của người có học — nhà này nghèo nhưng vẫn thuê giặt. Tiền thuốc vì "đứa con nào cũng nhiều đẹn, nhiều sài... quanh năm uống thuốc". Và tiền nước mắm — khoản rẻ nhất trong bếp một gia đình Việt, thứ mà phải nợ đến nó thì đã chạm đáy.

Đặt cạnh những con số khác trong truyện thì thành một bậc thang tàn nhẫn: mấy hào thịt quay không mua nổi; ba nghìn đồng bản quyền của Quyền; và giải Nobel mà Hộ tự hứa. Hộ sống ở khoảng giữa hai đầu ấy, và chỉ chịu đo mình bằng cái đầu trên.

Một nhà văn phải canh chừng trước khi bước vào hiệu thịt quay, vì sợ "Một người quen có thể đi qua, và nếu họ bắt gặp hắn đang cố nhét một gói thịt vào túi áo!"

Đọc kỹ thì cái xấu hổ ở đây rất lạ. Hắn không xấu hổ vì nghèo — hắn xấu hổ vì bị bắt gặp đang làm một người cha. Mua đồ ăn mang về cho con là hành vi thuộc về thế giới cơm áo, cái thế giới mà tư cách "thi sĩ" của hắn phải đứng ngoài. Ngay sau đó, khi Trung và Mão xuất hiện, hắn nói đúng thứ ngôn ngữ đó: "Thi sĩ là người giữ được mình trẻ mãi và đến muôn năm cũng vẫn còn trinh bạch."

Hắn không nói với bạn rằng mình đang mua thịt cho con. Hắn nói "tôi có việc phải về, thế thôi". Và rồi hắn không về. Cái gói thịt bị bỏ rơi trước hết vì nó không kể ra được — nó không hợp với cái tên hắn muốn mang.

Từ tự xưng mợ với con — không phải "mẹ", không phải "u", "bu". Cặp cậu – mợ là danh xưng của gia đình thành thị có học thời ấy; ở nông thôn cùng thời, con gọi bố mẹ là "thầy – u" (mở Tắt đèn của Ngô Tất Tố ra là gặp "thầy em", "thầy nó" khắp nơi).

Đặt cạnh đời sống thật của cái nhà này thì thành mỉa. Cả tháng "Từ ăn và bắt các con ăn kham khổ, thường thường đói nữa", "có khi bữa tối cũng chịu nhịn cơm, ăn cháo"; tiền nhà, tiền giặt, tiền thuốc, tiền nước mắm "còn chịu tất". Nhưng danh xưng thì vẫn giữ nguyên của giới có học.

Chữ "mợ" — chỉ xuất hiện trong đúng một lời nói, ở gần cuối truyện, khi Từ buông chồng đang khóc ra để dỗ con — là thứ cuối cùng gia đình này còn giữ được của cái giai tầng mà Hộ tưởng mình thuộc về.

Một câu chứa hai hệ đặt tên khác nhau của người Việt thời ấy.

Trung là tên theo đức (忠 trung nghĩa; cũng có thể là 中) — kiểu tên nhà nho đặt cho con, cùng họ với Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín. Mão 卯 là chi thứ tư trong mười hai địa chi, tức tên đặt theo năm sinh — kiểu tên dân dã, cùng họ với việc gọi con là Tí, Sửu, Dần. Hai người bạn văn của Hộ đến từ hai tầng lớp đặt tên khác hẳn nhau, và Nam Cao nói điều đó bằng đúng hai cái tên, không một chữ giải thích.

Tiếng cười cũng chia theo đúng đường ấy và giữ nguyên đến cuối: Trung "nhếch cười lặng lẽ", rồi "vẫn cái cười lặng lẽ của y"; Mão "cười ầm ĩ", rồi "cười hô hố".

Đoạn hay nhất về giai cấp trong truyện, và không có chữ giai cấp nào. Hai người đàn ông, hai cái giường "kề song song, cách nhau có một lối đi nhỏ" — khoảng cách xã hội giữa họ được đo bằng một con rận.

Đắt nhất là chiều của sự xấu hổ: người đi kháng chiến là người phải nằm im nín thở, sợ mình làm bẩn cái chăn của người ở nhà. Độ ngủ trong nhà in, đắp chăn chung với anh em thợ; Hoàng có chăn bông tẩm nước hoa và màn tuyn trắng toát. Nhưng người phải xin lỗi trong đầu là Độ.

Ẩn dụ bức tường vô hình xuất hiện hai lần trong truyện: lần đầu là bức tường sân nhà giam hãm tầm nhìn tuổi thơ của người kể, lần này là bức tường giai cấp vừa dựng lên giữa hai người bạn cũ. Nó song hành với ẩn dụ con đường ở câu kết: một bên là cái chắn (tường), một bên là cái mở (đường) — cùng nói về khả năng vượt thoát khỏi sự cô lập giai cấp.

Đây là nhát dao của truyện: Nhuận Thổ chào lại người bạn thơ ấu bằng một tiếng xưng hô tôn ti (nguyên văn chữ Hán là "老爺" — Lão gia), khiến tình bạn trẻ con lập tức bị nghiền thành quan hệ chủ–tớ. Bản dịch tiếng Việt này chọn "Ông lớn" thay vì "Lão gia" nhưng hiệu ứng đứt gãy quan hệ là như nhau. Đây chính là chủ đề xuyên suốt Cơm thầy cơm cô của Vũ Trọng Phụng: cái tường vô hình giữa "các ngài" và bọn ở, chỉ khác là ở đây Lỗ Tấn đứng ở phía người có học nhìn sang và tự thấy mình bị nhốt.

Nguyên văn tiếng Hán của tiếng gọi mà Nhuận Thổ dùng để chào lại bạn cũ: "Lão gia!" — một xưng hô kính cẩn dành cho người trên, đối lập hẳn với cách gọi thân mật thuở nhỏ. Các bản dịch tiếng Việt xử lý từ này khác nhau (có bản giữ "Lão gia", có bản chuyển thành "Ông lớn"), nhưng đều nhằm truyền tải cùng một cú sốc: khoảng cách giai cấp đã biến tình bạn trẻ con thành quan hệ chủ–tớ chỉ trong một câu nói.

VTP tự ghi lại sự ngỡ ngàng của chính mình khi được một quan chức Pháp "xử đãi tốt" — nhưng cái ưu ái ấy có điều kiện ngầm: ông nói được thứ tiếng của quan Chánh. Cùng một bộ máy cai trị, con sen 13 tuổi gặp nó qua roi vọt và tiếng quát, còn nhà báo biết tiếng Pháp gặp nó qua trà nước và tập tài liệu. Tiếng Pháp, ở đây, là tấm vé vào cửa.

Đối chiếu ba nấc tên trong cả kho phóng sự VTP: cái Đũi là tên bố mẹ đặt, quê mùa xấu xí; "Thị Lộc" là tên trong sổ nhà nước, người đàn bà chỉ tồn tại qua hồ sơ khám bệnh; "Tâm thị Dã Mận" là tên tự đặt lấy của kẻ đã chẳng còn gì để mất. Quyền tự do đặt tên — thứ con nhà tử tế không bao giờ có vì tên họ thuộc về gia phả — trớ trêu lại là đặc quyền duy nhất còn sót lại của người đã mất hết.

VTP tả thẳng cả lớp học vệ sinh là những người không ai truy ra gốc gác, đúng như cái tên "Tâm thị" không hề có dòng họ thật đứng sau. Mất tên thật và mất gốc gác là hai mặt của cùng một tình trạng: rơi khỏi mọi phả hệ, mọi sổ làng xã, chỉ còn tồn tại qua cái tên nhà nước ghi hộ hoặc cái tên tự đặt lấy.

Tên chuẩn của phụ nữ Việt là Họ + Thị + Tên (Nguyễn Thị Lộc); "Tâm thị Dã Mận" phá khuôn đó — "Tâm" vốn là tên gọi, không dòng họ nào, lại bị đặt vào vị trí họ theo lối Hán cổ "X thị". Đây là dấu hiệu của người không còn họ thật để khai, hoặc đã cắt đứt với nó. Trong thế giới toàn giấy tờ, sổ sách của nhà lục xì, cái tên tự chế này là thương hiệu của kẻ đã rơi khỏi sổ họ hàng làng xã.

Số học của người cùng đường — động cơ kinh tế của cái chết được nói rõ từ giữa truyện: ba mươi đồng gửi lại làm ma, ba sào vườn giữ nguyên văn tự. Lão Hạc chết để bảo toàn một bảng cân đối kế toán mà bên "có" là danh dự và tương lai thằng con, bên "nợ" là mạng sống của chính mình. Cùng mạch với chủ đề tiền công và giá người trong các phóng sự Vũ Trọng Phụng cùng thời.

Câu này đặt nền cho lập luận về Rousseau ngay phía sau: tri thức về con người không đến từ sách vở hay bằng cấp mà từ vị trí xã hội thấp nhất, nơi người ta buộc phải chứng kiến sự thật trần trụi. VTP xây một bậc thang so sánh — phu xe hơn học giả, bồi săm hơn nhà giải phẫu học, kẻ đi ở hơn nhà văn tả chân — để rồi kết luận rằng chính con đường ấy đã tạo ra một Rousseau.

Chi tiết "mới đẻ con so" không hề ngẫu nhiên mà là điều kiện của món hàng: một người đàn bà chỉ bán được làm vú em khi vừa sinh, vì thứ được mua chính là dòng sữa chứ không phải sức lao động. Xuất thân "vợ một ông phó lý", chưa từng lam lũ, cũng được định giá như một phẩm cấp nông sản, giúp chị được xếp vào "hạng nhất". Tầng chức dịch làng xã tưởng có máu mặt nay sụp xuống chợ người, và vốn liếng cuối cùng họ còn mang theo được chỉ là dấu vết của một đời sống không lam lũ.

Câu nói vô tình này mở ra tấm gương soi giai cấp tàn nhẫn nhất của cảnh: hai người đàn bà cùng vừa sinh con cùng một lúc, nhưng một người vì thế được nằm nghỉ dưỡng sức, còn người kia vì thế mà trở thành món hàng đứng bán ở góc phố. Dòng sữa của người nghèo chảy sang nuôi con nhà giàu với giá ba đồng một tháng, trong khi đứa con ruột của chính người vú phải uống nước cháo ở quê. Đây là hình thức tận thu triệt để nhất trong cả thiên phóng sự — không còn là bán sức cơ bắp mà là bán chính chức năng làm mẹ.

Trước khi hát, người kể tính toán như một phép xã hội học: Nam Ai hay Văn Thiên Tường (ca Huế, nhạc tài tử) thì sang nhưng lạc lõng với khán giả là dân quê châu thổ Bắc Bộ, nên phải chọn chèo. Một câu văn ngắn lộ ra cả bản đồ âm nhạc được phân theo vùng miền và giai cấp — tiếng hát ở đây không tự nhiên mà là một công cụ chiếm lòng tin được cân nhắc kỹ.

Cái làm đám bạn "tử tế" cười gập đôi người là màn phỏng vấn một thằng nhỏ nhà quê trả lời cụt lủn về gia đình đã mất — một tiểu sử đại tang nén trong từng tiếng một. Họ cười đúng kiểu khán giả xem Charlot (Charlie Chaplin, cùng năm ra Modern Times với thiên phóng sự này): cười điệu bộ của kẻ khốn cùng mà không thấy cái khốn cùng bên dưới. Chỗ hiểm là gã Charlot cũng chính là một thằng lang thang đói rách — điện ảnh biến cái đói của gã thành trò cười bán vé cho người no, và phòng khách Hà Nội đang làm y hệt thế với một con người thật. Ngay sau câu cười này, tác giả cho rơi thẳng xuống bản liệt kê những cái chết và tội ác — nhịp "cười rồi lạnh gáy" bắt người đọc xấu hổ vì vừa cười.

Câu văn vạch trần cơ chế tin cậy theo giai cấp: độ tin của một câu chuyện nằm ở bộ quần áo của người kể, không nằm ở nội dung câu chuyện — sự thật, giống mọi thứ khác trong xã hội cơm thầy cơm cô, cũng được định giá theo bề ngoài. Nó đi trước mọi tranh cãi hậu thế về việc phóng sự Vũ Trọng Phụng thực hư đến đâu, đồng thời trả đòn trước cho cuộc bút chiến "dâm hay không dâm": độc giả tưởng là bịa chỉ vì họ chưa từng phải sống cái phần sự thật ấy.

Góc phố Amiral Courbet ở đây là một "chợ người" thật sự — chương mang tên "Muốn bán mười sáu người", nơi kẻ ở tụm năm tụm ba chờ được mụ đưa người "điểm binh" như hàng hóa. Chi tiết này không chỉ tả cảnh, nó còn là bằng chứng cho lớp giai cấp đứng sau cuộc bút chiến "dâm hay không dâm": nhóm Ngày Nay phần lớn xuất thân khá giả, Tây học trọn vẹn, còn VTP là đứa trẻ mồ côi từng phải đứng ở đúng những góc phố như thế này để có miếng ăn. Khi Nhất Chi Mai chê văn ông "đen", cái đen ấy chính là cái ông đã đứng giữa, không phải thứ ông tưởng tượng qua cặp kính.

Đây là câu kết sâu nhất của đoạn văn: người bán thân cho khách lại mua — bằng chính tiền bòn được — chút tình với người mình thật lòng thích, dòng tiền và dòng ham muốn chảy ngược chiều nhau. Cái Đũi khoét từng xu nhà chủ, tống tiền cậu bé, rồi móc tiền bao nhân tình thất nghiệp: đó là mảnh nhân tính cuối cùng sót lại trong một con người đã bị thị trường hóa toàn phần, và cũng là "giáo trình cô đầu" nó sắp bước vào. Loại chi tiết trần trụi này chính là thứ VTP bảo vệ khi tuyên bố "tiểu thuyết là sự thực ở đời", đáp trả cáo buộc "dâm uế" từ báo Ngày Nay.