"Rượu ti" là rượu của hãng độc quyền được nhà nước bảo hộ cho phép sản xuất và bán hợp pháp — một chi tiết nhỏ nhưng gợi ra cả một cơ chế: chính quyền thuộc địa độc quyền hóa cả những nhu cầu bình thường nhất của đời sống dân quê. Cụ Thi mua rượu ti mỗi tối trong khi Liên rón rén, sợ hãi khi rót cho cụ — cảnh sinh hoạt tưởng như êm đềm phố huyện thực chất diễn ra trong khuôn khổ một thiết chế kiểm soát kinh tế đã ăn sâu đến mức không ai còn để ý. So với thứ rượu lậu và cơn say triền miên của Chí Phèo, chi tiết này cho thấy độc quyền rượu thời Pháp thuộc phủ bóng lên cả những trang văn hiền hòa nhất.

"Sức" ở đây nghĩa là ép buộc bằng công văn quan trên — dân không được chọn uống hay không, mà bị áp khoán tiêu thụ rượu theo đầu người, đầu lợn, đầu bò. Đây chính là mặt trái của tam độc quyền rượu – muối – thuốc phiện mà Paul Doumer dựng lên từ 1897–1902: nhà nước không chỉ độc quyền sản xuất mà còn cưỡng bức tiêu thụ để bảo đảm nguồn thu. Bác hộ lại kể chuyện này như giai thoại phiếm, cho thấy sự phi lý ấy đã thành nếp sống bình thường ba mươi năm sau khi Doumer rời Đông Dương.

Người nói câu này là quan tổng đốc — chức quan cao nhất của Nam triều ở cấp tỉnh — trả lời đoàn dân đói đang xin hoãn một vụ thuế. Ngay cả việc hoãn, chưa nói đến giảm hay miễn, ông cũng không có thẩm quyền tự quyết mà phải "trình lên" quan Thống sứ người Pháp. Chi tiết này là bằng chứng sống động nhất cho thấy bộ máy quan lại nhà Nguyễn, dù mặc áo thụng và giữ danh vị, chỉ còn là cấp trung gian thừa hành chứ không nắm quyền tài chính thực sự dưới chế độ bảo hộ.

Đây là cảnh lột trần cưỡng bức tàn khốc nhất trong toàn bộ văn xuôi Vũ Trọng Phụng: Phú bị cởi quần, trói vào ghế mây, rồi bị hun khói ngay chỗ kín. Thân thể bị phơi bày không phải để bị nhìn mà để bị tra tấn — và bọn cường hào chọn đúng cách này vì nó "không để thương tích gì ở mình mẩy kẻ bị tra khảo", nghĩa là chúng có thể chối tội trước quan trên. Khỏa thân cưỡng bức ở đây trở thành một thứ công nghệ bạo lực có thể phủ nhận — quyền lực vừa hành hạ vừa xóa dấu vết hành hạ.

Quan công sứ người Pháp tự xưng đang gắn huy chương nhân danh cả hai chính phủ — bảo hộ và Nam triều — cùng một lúc, cho Nghị Hách, một tay tư sản làm giàu bằng thủ đoạn bẩn thỉu. Chi tiết này lộ rõ cơ chế cho mượn tính chính danh: danh nghĩa triều Nguyễn được viện ra để hợp thức hóa quyết định mà thực chất do người Pháp toàn quyền định đoạt, không hề có sự tham gia thật sự nào của Nam triều trong quá trình lựa chọn hay ban thưởng. Con dấu, danh xưng của triều đình trở thành công cụ trang trí cho quyền lực thực dân.

Dòng chú thích này — trong phần phụ lục phê bình đi kèm bản in — xác nhận sự kiện kiểm duyệt nổi tiếng nhất của Vũ Trọng Phụng: Giông tố đang đăng dở trên Hà Nội Báo năm 1936 thì bị buộc ngừng, phải đổi tên thành "Thị Mịch" mới được đăng tiếp. Lý do: hình tượng Nghị Hách — nghị viên, chủ đồn điền giàu sụ, sẵn sàng cưỡng hiếp và mua chuộc để che tội — chạm quá gần vào những nhân vật có thật trong giới quan trường thuộc địa đương thời. Việc phải giấu tên gốc dưới một nhan đề vô hại (tên một cô gái quê) để tác phẩm sống sót qua kiểm duyệt là minh chứng cụ thể nhất cho một quy luật: kiểm duyệt thời Pháp nhắm thẳng vào tác phẩm nào phơi bày bộ máy quyền lực thuộc địa, chứ không phải vì lý do đạo đức như vẫn thường bị cáo buộc.

Đây là cơ chế hành chính đứng sau toàn bộ bi kịch của Tắt đèn: sổ thuế thân ("thông quy") lập đầu năm tây, khi thằng Hợi — em chồng chị Dậu — còn sống; nó chết vài tháng sau nhưng sổ không sửa, nên suất thuế thân của một người đã chết vẫn phải có người gánh, và người đó là anh Dậu. Thuế thân đánh vào chính sự tồn tại của con người đến mức nó không cần người ấy còn sống — chỉ cần tên còn trong sổ. Cái chết không xóa được nợ thuế, nó chỉ chuyển nợ sang người thân còn sống.

VTP tự ghi lại sự ngỡ ngàng của chính mình khi được một quan chức Pháp "xử đãi tốt" — nhưng cái ưu ái ấy có điều kiện ngầm: ông nói được thứ tiếng của quan Chánh. Cùng một bộ máy cai trị, con sen 13 tuổi gặp nó qua roi vọt và tiếng quát, còn nhà báo biết tiếng Pháp gặp nó qua trà nước và tập tài liệu. Tiếng Pháp, ở đây, là tấm vé vào cửa.

Câu này không phải lời Vũ Trọng Phụng mà là lời dịch từ bác sĩ Joyeux. Chữ "nhờ" ở đây dịch từ grâce à trong tiếng Pháp — vốn dùng để chỉ nguyên nhân xấu, nhưng sang tiếng Việt nghe như đang ghi công. Cấu trúc gọng kìm hiện ra: truyền thống còn nguyên thì bị quy tội (thờ ơ tổ truyền), mà truyền thống suy tàn cũng bị quy tội (luân lý suy đồi) — xã hội bản xứ đi lối nào cũng thành bệnh lý trong con mắt vệ sinh học thuộc địa.

Đây là câu duy nhất trong toàn bộ cuộc phỏng vấn Joyeux được giữ nguyên tiếng Pháp — mọi lời khác của ông đã bị dịch phẳng sang tiếng Việt. Nó là con dấu xác thực đóng cuối biên bản, đồng thời lưu giữ khoảnh khắc một viên chánh sở người Pháp gọi anh nhà báo bản xứ 24 tuổi là "Monsieur" kèm cái bắt tay ngang hàng — ngoại lệ hiếm hoi giữa những bàn tay khác trong sách (tay lính vặn sái tay, tay cai đá phu xe).

Một bức tranh không nhà văn nào bịa nổi: hai đấng bề trên của nghề — ông thần mày trắng và ông Đốc lý mắt xanh — đứng cạnh nhau nhận cùng một cái vái. Quyền lực cũ (hương hoa, lời thề) và quyền lực mới (Dispensaire, nghị định) không thay thế nhau mà bắt tay nhau, đúng nghĩa đen qua cái vái kép này.

Chi tiết kinh ngạc nhất của cuốn sách: bên trong nhà lục xì của nhà nước có hẳn một cái miếu thờ thần Bạch My. Nhà nước thế tục không xóa bỏ thẩm quyền cũ mà đi thuê lại nó — mượn miếu và lời thề để bắt các mụ giầu, gái "có giấy" tuyên thệ không tiếp khách khi mang bệnh, đúng cái mẫu "đi thuê thẩm quyền bản địa" mà VTP dùng khắp cuốn sách.

Đốc lý Virgitti và tác giả cuốn khảo cứu về nạn mại dâm dự tính trình báo cáo lên thẳng Phủ Toàn quyền — cấp cao nhất của cả Liên bang Đông Dương — chứ không qua bất kỳ khâu trung gian nào của Nam triều. Chi tiết nhỏ này minh họa đúng sơ đồ quyền lực thực tế: mọi vấn đề quan trọng, kể cả y tế công cộng liên đới đến thuế và ngân sách thành phố, đều chảy thẳng về hệ thống hành chính Pháp, bỏ qua hoàn toàn bộ máy quan lại người Việt.

Ngoài địa phận nhượng địa Hà Nội, phòng Vệ sinh thành phố — cơ quan của chính Đốc lý người Pháp — tự nhận là bất lực vì dân ngoại ô thuộc quyền quản lý danh nghĩa của vua Bảo Đại, tức đất bảo hộ chứ không phải đất thuộc địa trực trị. Nghịch lý ở đây: "chủ quyền" của nhà Nguyễn không đủ mạnh để giảm một xu thuế cho dân, nhưng lại đủ để tạo ra khoảng trống pháp lý khiến các nhà hát trá hình ngoại ô thoát mọi kiểm soát dịch bệnh. Chi tiết cho thấy ranh giới hành chính bảo hộ/thuộc địa được viện dẫn có chọn lọc, tùy lợi ích của bộ máy cai trị Pháp.

Vế cuối câu đối lập "cái không khí nghiêm trang đạo đức" của thuộc địa Anh với sự càn rỡ về phong tục mà VTP vừa quy cho "tinh thần tổ tiên Gaulois" của người Pháp. Cách đặt cạnh nhau này cho thấy "Hồng Mao" không chỉ là một nhãn địa lý trung tính mà còn mang theo cả một khung so sánh đạo đức giữa hai đế quốc thực dân.

Câu trả lời của bác sĩ Joyeux nén bốn tầng ngôn ngữ trong hai âm tiết "lục xì": một định chế Pháp (Dispensaire), gọi bằng tiếng Anh bồi của các cảng Viễn Đông ("look-see" = khám xét), rồi được Việt hóa hoàn toàn về ngữ âm, và khi cần giải thích lại phải viện đến một từ Hán Việt cổ ("hồng mao") để chỉ tiếng Anh. Đó là chân dung thu nhỏ của một thành phố cảng thuộc địa, nơi tiếng nói của kẻ cai trị, kẻ buôn bán và kẻ bị trị va vào nhau rồi kết tủa thành một từ không tra được ở từ điển nào.

Cảnh khám bệnh bắt buộc tại nhà lục xì là hình thức phơi bày thân thể có quy mô và tính cưỡng chế lớn nhất trong toàn bộ tác phẩm của Vũ Trọng Phụng: hàng chục gái điếm phải cởi bỏ áo quần theo lịch, theo sổ sách, chờ đến lượt khám bằng "mỏ vịt". Cụm từ "chủ nghĩa khỏa thân" ở đây mỉa mai chua chát: cái mà giới Âu hóa gọi là thời thượng giải phóng thân thể, nhà nước thuộc địa lại thực hành mỗi tuần một lần lên thân xác những người đàn bà khốn cùng nhất. Cái nhìn duy nhất còn hiện diện trong cảnh — của các thầy đội con gái — đã chết thèm muốn, chỉ còn ngáp dài chán nản. Vũ Trọng Phụng dùng cảnh này để trả lời nghi vấn "dâm hay không dâm": sự khốn nạn không nằm ở cuộc khám, mà ở cái nghề và cái đói đẩy người ta vào đó.

"Kỳ lương" là từ khóa của cả nền "kinh tế me Tây": thu nhập của những người phụ nữ này không đến từ một nghề nghiệp mà ăn theo nhịp lương lính viễn chinh, đứt quãng theo từng kỳ phát lương. Đặt cạnh mức 6 đồng/tháng mà một bà đầm trả cho thợ khâu làm việc 10 giờ mỗi ngày, khoảng cách giữa tiền công lao động thực sự và tiền chảy ra từ quan hệ với bộ máy thuộc địa hiện rõ thêm một bậc trên cùng cái thang giai tầng của Vũ Trọng Phụng.

Đây là chỗ văn bản tự phản bác thuyết thẩm mỹ của Suzanne: câu trả lời thật cho “tại sao già, xấu vẫn đắt chồng” không nằm ở quan niệm cái đẹp mà ở kinh tế. Tiêu chí của lính lê dương là công dụng — người vợ kiêm đầy tớ, quản gia, rẻ và tin được hơn thuê người ở; về phía các me, ông chồng là “cái tủ bạc”. Kết cấu đoạn văn là chủ ý nghệ thuật: để lý thuyết sang trọng kiểu Pháp sụp đổ trước thực tế thuộc địa.

Đoạn này là bằng chứng trực tiếp, nằm ngay trong văn bản, về áp lực kiểm duyệt đến từ ngoài chính quyền: một độc giả người Pháp gửi thư dọa kiện nếu tòa soạn tiếp tục đăng thiên phóng sự. Không phải nhà nước ra lệnh cấm, mà chính đối tượng bị phơi bày — cộng đồng Pháp kiều lấy vợ Việt — tự đứng ra đe dọa pháp lý để chặn ngòi bút. Cùng với hai lá thư trước đó khuyên "không nên gieo hoài nghi" hay "phá hoại vẻ đẹp của những gia đình Pháp Việt", đây là hình ảnh thu nhỏ của kiểm duyệt thời thuộc địa: không cần một sắc lệnh, chỉ vài lá thư là đủ biến một phóng sự về nạn me Tây thành rủi ro pháp lý cho cả tòa soạn.

Sở cẩm phải phạt cho đủ chỉ tiêu năm nghìn bạc, đến mức nhân viên phải dọn nhà về đúng khu mình quản lý để tiện phạt lẫn nhau — một chi tiết hài hước nhưng vạch trần cách bộ máy thực dân tự nuôi mình: không chỉ sống bằng sưu thuế và độc quyền rượu, thuốc phiện, mà cả bằng định mức tiền phạt áp lên chính dân thường và viên chức của nó. Tiền ở tầng cao nhất của xã hội thuộc địa được tạo ra bằng quyền lực hành chính, chứ không phải lao động hay sản xuất.

"Thằng oẳn" là tiếng lóng Bắc Kỳ đương thời chỉ lính Tây đen (lính thuộc địa gốc Phi hoặc Ấn) — từ quen thuộc đến mức Nguyễn Công Hoan lấy đặt tên truyện ngắn Oẳn tà roằn (1930). Vụ hiếp dâm này do chính mụ chủ — một me Tây hết duyên về già — tổ chức, như một "bài học vỡ lòng" ép cái Đũi vào nghề làm đĩ. Đây là điểm nối thẳng vào thế giới Kỹ nghệ lấy Tây: kỹ nghệ ấy tự tái sản xuất, me già đào tạo con sen thành me mới.