Nhân vật tự khai ngay trong lời thoại rằng "mọc sừng" là một ẩn dụ nhập khẩu, dịch sát nghĩa từ tiếng Pháp (porter des cornes). Hiếm khi một tiểu thuyết Việt Nam ghi lại đúng khoảnh khắc một thành ngữ ngoại lai đang được du nhập và Việt hóa, thay vì để nó chìm vào vốn từ như một điều hiển nhiên. Chi tiết này cho thấy Vũ Trọng Phụng có ý thức rất rõ về tính chất lai tạp, chắp vá của ngôn ngữ và đạo đức thời Âu hóa mà ông trào phúng.

Cái "quyền thứ tư" được chính quyền mơn trớn không phải vì họ tin nhà báo, mà vì họ cần một kênh truyền đạt tới dân bản xứ mà bộ máy cai trị không tự làm được — mọi văn bản của nó chỉ viết bằng tiếng Pháp cho người Pháp đọc. Xét đến cùng, thiên phóng sự là một vụ rò rỉ có chủ đích qua đường ngôn ngữ: các quan chức không sợ nhà báo nghe được, họ sợ nhà báo dịch lại.

VTP tự ghi lại sự ngỡ ngàng của chính mình khi được một quan chức Pháp "xử đãi tốt" — nhưng cái ưu ái ấy có điều kiện ngầm: ông nói được thứ tiếng của quan Chánh. Cùng một bộ máy cai trị, con sen 13 tuổi gặp nó qua roi vọt và tiếng quát, còn nhà báo biết tiếng Pháp gặp nó qua trà nước và tập tài liệu. Tiếng Pháp, ở đây, là tấm vé vào cửa.

"Nghinh phong đình" (迎風亭) nghĩa đen là "đình đón gió" — hạng mục kinh điển của kiến trúc vườn cảnh phương Đông, chỗ ngồi hóng mát, ngắm cảnh, đề thơ. Nhưng chính văn bản lật tẩy ngay lập tức: đó chỉ là cái préau, sân có mái che kiểu sân trường hay sân trại giam, vừa xây trong đợt tân trang đón ông Godart. VTP dịch một hạng mục hành chính tầm thường thành một danh từ vườn thượng uyển — mở đầu cho cả hệ mỹ từ pháp phủ lên nhà lục xì trong suốt cuốn sách.

Câu trả lời của bác sĩ Joyeux nén bốn tầng ngôn ngữ trong hai âm tiết "lục xì": một định chế Pháp (Dispensaire), gọi bằng tiếng Anh bồi của các cảng Viễn Đông ("look-see" = khám xét), rồi được Việt hóa hoàn toàn về ngữ âm, và khi cần giải thích lại phải viện đến một từ Hán Việt cổ ("hồng mao") để chỉ tiếng Anh. Đó là chân dung thu nhỏ của một thành phố cảng thuộc địa, nơi tiếng nói của kẻ cai trị, kẻ buôn bán và kẻ bị trị va vào nhau rồi kết tủa thành một từ không tra được ở từ điển nào.

Câu dặn dò tưởng như ấm áp này lại là đỉnh điểm của sự mỉa mai: chữ "em" ở đây chỉ đứa con của nhà chủ, còn đứa con ruột mà người vú vừa dứt sữa để đi ở thì không một nhân vật nào — kể cả chính người mẹ — nhắc đến lấy một lần trong suốt cảnh mua bán. Sự vắng mặt tuyệt đối đó chính là thủ pháp: trong logic thị trường, đứa trẻ đã "sản xuất" ra dòng sữa bị thay thế ngay trong ngôn ngữ bởi đứa con của người mua. Toàn bộ hệ thống bóc lột được bọc trong vỏ ngôn từ ơn nghĩa, phúc đức.

lẽ ra nên để thầy đồng hướng dẫn, ít ra đã tốt nghiệp dù là NLP chưa bao giờ nằm trong sự quan tâm, nhiều khi cần chịu đựng làm việc mình k thích lắm để được làm điều mình thích nhất sau này