Nhân vật tự khai ngay trong lời thoại rằng "mọc sừng" là một ẩn dụ nhập khẩu, dịch sát nghĩa từ tiếng Pháp (porter des cornes). Hiếm khi một tiểu thuyết Việt Nam ghi lại đúng khoảnh khắc một thành ngữ ngoại lai đang được du nhập và Việt hóa, thay vì để nó chìm vào vốn từ như một điều hiển nhiên. Chi tiết này cho thấy Vũ Trọng Phụng có ý thức rất rõ về tính chất lai tạp, chắp vá của ngôn ngữ và đạo đức thời Âu hóa mà ông trào phúng.

Cảnh khỏa thân trực tiếp duy nhất trong Số đỏ không phải của một me Tây hay một cô gái ăn chơi, mà là của cậu Phước — đứa "con Giời con Phật" đang tắm. Ngay khi tả cậu bé trần truồng, người kể chuyện lập tức so sánh cảnh ấy với "một tấm ảnh khiêu dâm" — một cú tự tố giác trắng trợn. Chi tiết này cho thấy con mắt thời đại đã nhiễm dâm hóa đến mức ngay cả thân thể một đứa trẻ cũng không thoát khỏi cách nhìn ấy. Đây là bằng chứng cho luận điểm trung tâm: Vũ Trọng Phụng không đặt mình ngoài cái nhìn dâm ô mà ông phê phán, ông phơi bày chính cơ chế nhìn của cả một xã hội "Âu hóa".

Câu hỏi vặn lại của Chí Phèo lật ngược toàn bộ lời cầu xin "làm người lương thiện" trước đó chỉ một câu: lương thiện không phải một trạng thái nội tâm mà Chí có thể tự chọn quay về, mà là một tư cách xã hội phải được ai đó "cho", được cấp phát như một tấm thẻ căn cước. Cùng logic ấy, đầu truyện một kẻ khác từng đến xin lý Kiến "một cái thẻ mang tên một người lương thiện" bằng tiền — cho thấy lương thiện trong thế giới làng Vũ Đại là thứ hàng hóa, có thể mua và có thể bị tước, chứ không phải phẩm chất bẩm sinh. Đây là điểm siết chặt bi kịch: Chí không thiếu thiện tâm, Chí thiếu một tờ giấy chứng nhận.

Chí Phèo lưu manh hóa ngay giữa chợ làng, trước mắt mọi người — khác hẳn tầng đáy đô thị mà Vũ Trọng Phụng mô tả (con sen, gái mại dâm), nơi tha hóa diễn ra sau cánh cửa nhà chứa hay nhà thổ. Ở làng quê của Nam Cao, sự sa đọa là chuyện công khai, ai cũng thấy nhưng không ai can thiệp — một dạng vùng sáng khác với đô thị.

Tiếng la ó đồng loạt khi bài thơ vệ sinh đi đến đoạn hướng dẫn khám bệnh cụ thể — giới hạn của phép mượn văn hóa dân gian lộ ra ngay lập tức. Nhà nước thuộc địa lấy được cái vỏ (lục bát, cây đàn nguyệt, bóng trăng) nhưng không thể khiến cái ruột (nội dung y tế trần trụi) được tiếp nhận êm xuôi qua cùng kênh ấy: vần điệu là phương tiện của người dân, không phải của người dân bất kể nội dung gì rót vào.

Phản ứng của lớp học gái mại dâm khi nghe nói sẽ được học bằng thơ — một đám "học trò bất trị" đang định bỏ trốn bỗng dịu hẳn lại. Chi tiết này cho thấy vần điệu chạm đúng một kênh tiếp nhận đã ăn sâu từ nhỏ: câu vè lúc cấy hái, lời ru, ca dao đối đáp. Nhà nước không tạo ra kênh liên lạc ấy, chỉ tình cờ (hay khôn ngoan) cắm đúng vào nó.

Câu này của bác sĩ Joyeux là chìa khóa của cả nghịch lý: chính quyền thuộc địa, khi cần dạy vệ sinh cho gái mại dâm mù chữ, không in tờ rơi văn xuôi mà phải "mượn" thể thơ — thứ duy nhất một đám người không biết một chữ nào vẫn có thể học và nhớ. Mù chữ và mù văn hóa ra là hai chuyện khác nhau: chữ viết có thể vắng, nhưng năng lực tiếp nhận và ghi nhớ bằng vần điệu thì không. Ngay cả bộ máy cai trị cũng phải quy hàng trước sự thật ấy.

Cảnh khám hàng được kể bằng con mắt lạnh, không một lời bình luận, biến thân thể người vú thành món hàng được kiểm định như gia súc. Hai bên mặc cả bằng đúng từ vựng của chợ nông sản — "hạng nhất", "tạm được" — như thể đang xem một con vật chứ không phải một con người. Chính lối kể khách quan, không cảm thán này khiến sự tàn nhẫn hiện ra trần trụi hơn bất kỳ lời tố cáo trực tiếp nào.

Chi tiết "mới đẻ con so" không hề ngẫu nhiên mà là điều kiện của món hàng: một người đàn bà chỉ bán được làm vú em khi vừa sinh, vì thứ được mua chính là dòng sữa chứ không phải sức lao động. Xuất thân "vợ một ông phó lý", chưa từng lam lũ, cũng được định giá như một phẩm cấp nông sản, giúp chị được xếp vào "hạng nhất". Tầng chức dịch làng xã tưởng có máu mặt nay sụp xuống chợ người, và vốn liếng cuối cùng họ còn mang theo được chỉ là dấu vết của một đời sống không lam lũ.

Câu nói vô tình này mở ra tấm gương soi giai cấp tàn nhẫn nhất của cảnh: hai người đàn bà cùng vừa sinh con cùng một lúc, nhưng một người vì thế được nằm nghỉ dưỡng sức, còn người kia vì thế mà trở thành món hàng đứng bán ở góc phố. Dòng sữa của người nghèo chảy sang nuôi con nhà giàu với giá ba đồng một tháng, trong khi đứa con ruột của chính người vú phải uống nước cháo ở quê. Đây là hình thức tận thu triệt để nhất trong cả thiên phóng sự — không còn là bán sức cơ bắp mà là bán chính chức năng làm mẹ.

Homeowner’s Association?